सुदूरपश्चिम प्रदेशको कैलाली जिल्लास्थित धनगढीमा रहेको कैलाली जनपुस्तकालय यस क्षेत्रकै सबैभन्दा पुराना र महत्वपूर्ण सार्वजनिक पुस्तकालयहरू मध्ये एक हो। आफ्नो स्थापनाकालदेखि नै यस पुस्तकालयले स्थानीय समुदायमा शिक्षाको प्रवर्द्धन, सामाजिक चेतना, बौद्धिक विकास र पठन संस्कृतिको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
कैलाली जनपुस्तकालयको इतिहास वि.सं. २०१९ बाट सुरु हुन्छ, जब सामाजिक रूपमा सचेत र शिक्षाप्रेमी व्यक्तिहरूको सामूहिक प्रयासबाट यसलाई प्रारम्भमा 'कमलादेवी पुस्तकालय' को रूपमा स्थापना गरिएको थियो। पछि, वि.सं. २०२१ मा सोही क्षेत्रमा प्रख्यात समाजसेवी एवं शिक्षाप्रेमी स्वर्गीय खड्ग बहादुर सिंहको नेतृत्वमा 'जनता पुस्तकालय' नामक अर्को सार्वजनिक पुस्तकालय स्थापना भयो। संस्थागत सुदृढीकरण र दिगोपनको आवश्यकतालाई महसुस गर्दै यी दुवै पुस्तकालयहरूलाई एकीकरण गरियो र वि.सं. २०३४ मा एकीकृत संस्थाको रूपमा 'कैलाली जनपुस्तकालय' नामाकरण गरियो।
स्थापनाको समयमा नेपालमा, विशेष गरी सुदूरपश्चिम क्षेत्रमा औपचारिक शिक्षा, पठन सामग्री, यातायात पूर्वाधार र सूचनाको पहुँच अत्यन्तै सीमित थियो। यस्तो चुनौतीपूर्ण परिस्थितिमा, कैलाली जनपुस्तकालय शिक्षा र सामाजिक जागरणको एक महत्वपूर्ण केन्द्रको रूपमा उदय भयो, जसले धनगढी र आसपासका क्षेत्रमा शिक्षा र लोकतान्त्रिक चेतना फैलाउन ठूलो योगदान पुर्यायो।
वर्षौंको अन्तरालमा पुस्तकालयले आफ्नो भौतिक पूर्वाधार, पुस्तक संकलन र सेवा प्रवाहलाई निरन्तर विस्तार गर्दै आएको छ। हाल यहाँ विभिन्न प्राज्ञिक विधा, साहित्य, सन्दर्भ सामग्री र स्थानीय प्रकाशनहरू समेटिएका हजारौं पुस्तकहरू रहेका छन्। पुस्तकालयले विभिन्न भाषाका स्थानीय तथा राष्ट्रिय पत्रपत्रिका र पत्रिकाहरूमा पनि पाठकहरूको पहुँच पुर्याएको छ। यसका साथै, निजामती सेवा, शिक्षक सेवा, बैंकिङ र अन्य लोकसेवा परीक्षाहरूका लागि आवश्यक अध्ययन सामग्रीहरू उपलब्ध गराई विद्यार्थीहरूलाई सहयोग गर्दै आएको छ।
कैलाली जनपुस्तकालय साहित्यिक र सांस्कृतिक गतिविधिहरूमा पनि सक्रिय रहँदै आएको छ। यसले नियमित रूपमा कविता वाचन, पुस्तक चर्चा, साहित्यिक अन्तर्क्रिया, लेखन प्रतियोगिता, कार्यशाला र गोष्ठीहरू आयोजना गर्दछ। सुदूरपश्चिम क्षेत्रको साहित्यिक क्षेत्रमा यस पुस्तकालयको एउटा उल्लेखनीय योगदान साहित्यिक पत्रिका 'मालिका' को निरन्तर प्रकाशन हो, जसले क्षेत्रीय लेखकहरूलाई एउटा साझा मञ्च प्रदान गर्नुका साथै स्थानीय साहित्यको संरक्षण र प्रवर्द्धनमा सहयोग पुर्याएको छ।
शैक्षिक र साहित्यिक कार्यहरू बाहेक, पुस्तकालयले स्थानीय इतिहास, भाषा, संस्कृति र ऐतिहासिक दस्तावेजहरूको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। ज्ञानका स्रोतहरूमा सार्वजनिक पहुँच सुनिश्चित गरेर र उपयुक्त सिकाइ वातावरण कायम गरेर, पुस्तकालयले बौद्धिक वृद्धि र सामुदायिक विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ।
आज, कैलाली जनपुस्तकालय केवल पुस्तकहरूको भण्डार मात्र नभई शिक्षा, अनुसन्धान, सांस्कृतिक आदानप्रदान र आजीवन सिकाइको केन्द्रका रूपमा एक गतिशील सार्वजनिक संस्थाको रूपमा उभिएको छ। यसले सुदूरपश्चिम क्षेत्रको सामाजिक, शैक्षिक र सांस्कृतिक उन्नयनको आधारशिलाको रूपमा आफ्नो कार्य जारी राखेको छ।